कागदी नोटांची कटकट संपणार? देशात १० अन् २० रुपयांच्या ‘वॉटरप्रूफ’ नोटांची चाचणी सुरू
कागदी नोटांची कटकट संपणार ? देशात १० अन् २० रुपयांच्या ‘वॉटरप्रूफ’ नोटांची चाचणी सुरू
नवी दिल्ली :एन वाय नवा भारत डिजिटल न्यूज नेटवर्क
दैनंदिन व्यवहारात सर्वाधिक वापरल्या जाणाऱ्या आणि हातात फिरून अवघ्या काही महिन्यांतच चुरगळणाऱ्या, मळणाऱ्या तसेच फाटणाऱ्या १० व २० रुपयांच्या कागदी नोटांना पर्याय म्हणून आता रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (आरबीआय) पॉलिमर म्हणजेच ‘प्लास्टिक’ नोटा आणण्याच्या तयारीत आहे. आरबीआयने सादर केलेल्या या प्रस्तावाला केंद्र सरकारने मंजुरी दिली असून, पहिल्या टप्प्यात चाचणी स्वरूपात १० आणि २० रुपये मूल्याच्या प्रत्येकी १०० कोटी पॉलिमर नोटा बाजारात आणल्या जाणार आहेत. वित्त राज्यमंत्री पंकज चौधरी यांनी लोकसभेत एका लेखी उत्तरात यासंदर्भातील माहिती दिली. या प्रात्यक्षिक चाचणीच्या यशानंतरच या नोटांचे सर्वसामान्यांसाठी नियमित वाटप सुरू केले जाईल, असेही त्यांनी स्पष्ट केले.
भारतात १० आणि २० रुपयांसारख्या कमी मूल्याच्या नोटांचा वापर भाजीमंडई, सार्वजनिक वाहतूक आणि किराणा दुकानांमध्ये प्रचंड प्रमाणात होतो. त्यामुळे या नोटांचे आयुष्य फार कमी असते आणि रिझर्व्ह बँकेला दरवर्षी कोट्यवधींच्या संख्येने मळलेल्या नोटा बदलून नवीन नोटा छापाव्या लागतात. यावर उपाय म्हणून आंतरराष्ट्रीय स्तरावर यशस्वी ठरलेला पॉलिमर नोटांचा प्रयोग भारतात केला जात आहे. पॉलिमर नोटा विशेष प्रकारच्या प्लास्टिक सबस्ट्रेटपासून बनवल्या जातात. या नोटा पाण्याने भिजत नाहीत, सहजासहजी फाटत नाहीत आणि त्यावर धूळ किंवा मळ बसत नाही. नेहमीच्या कागदी नोटांच्या तुलनेत पॉलिमर नोटांचे आयुष्य किमान तीन ते चार पटीने अधिक असते.
भारतातील विविध भागांमधील हवामानातील टोकाचा फरक लक्षात घेता या चाचण्या अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानल्या जात आहेत. यापूर्वी आरबीआयने देशातील वेगवेगळ्या भौगोलिक व हवामान परिस्थिती असलेल्या निवडक शहरांमध्ये पॉलिमर नोटांची चाचणी घेण्याचे नियोजन केले होते. अती उष्णता, दमट हवामान, धूळ आणि कडाक्याची थंडी अशा विविध वातावरणात आणि नागरिकांच्या दैनंदिन हाताळणीत या नोटा किती टिकाव धरतात, याचा प्रत्यक्ष अभ्यास केला जाणार आहे. या चाचण्यांमधून मिळणाऱ्या निष्कर्षांनुसार पुढील निर्णय घेतला जाईल.
पॉलिमर नोटांची सुरुवातीची छपाई काही प्रमाणात खर्चिक असली, तरी त्यांचा प्रदीर्घ कालावधी लक्षात घेता दीर्घकाळात रिझर्व्ह बँकेचा नोटा छपाईचा आणि वितरणाचा मोठा खर्च वाचणार आहे. शिवाय, या नोटांमध्ये प्रगत सुरक्षा वैशिष्ट्ये समाविष्ट करणे सोपे जात असल्याने बनावट नोटा तयार करण्याच्या प्रकारांनाही आळा बसू शकतो. सध्या देशात डिजिटल व्यवहारांचे प्रमाण वेगाने वाढत असून, या नवीन प्लास्टिक नोटांमुळे डिजिटल पेमेंट्सवर काही परिणाम होतो का, हे या नोटा नियमित चलनात आल्यानंतरच स्पष्ट होईल, असे वित्त मंत्रालयाने नमूद केले आहे.
सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे पॉलिमर नोटा बाजारात आल्या तरी सध्या चलनात असलेल्या जुन्या कागदी नोटा लगेच बंद केल्या जाणार नाहीत. रिझर्व्ह बँक पॉलिमर आणि कागदी नोटा दोन्ही एकाच वेळी बाजारात चलनात ठेवणार आहे. त्यामुळे सध्याच्या कागदी नोटा रद्द करण्याचा सरकारचा कोणताही विचार नाही. जर ही चाचणी यशस्वी ठरली, तर येत्या काळात भारतीय चलनाची रूपरेषा बदलून सर्वसामान्यांना फाटलेल्या व मळक्या नोटांच्या त्रासातून कायमचा दिलासा मिळण्याची शक्यता आहे.
