मेंदूतील गुपिते प्रकाशाने उलगडणाऱ्या तीन शास्त्रज्ञांना वैद्यकशास्त्राचा नोबेल पुरस्कार जाहीर
आंतरराष्ट्रीय : एन वाय नवा भारत डिजिटल न्यूज नेटवर्क
मेंदूतील गुपिते प्रकाशाने उलगडणाऱ्या तीन शास्त्रज्ञांना वैद्यकशास्त्राचा नोबेल पुरस्कार जाहीर
स्टॉकहोम : वृत्तसेवा
मानवी मेंदूचे कार्य आणि चेतापेशींचे जाळे प्रकाशाच्या मदतीने नियंत्रित करण्याचे नवे दालन खुले करणाऱ्या तीन ज्येष्ठ शास्त्रज्ञांना यंदाचा वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार जाहीर झाला आहे. अमेरिकेचे शास्त्रज्ञ कार्ल डिसेरॉथ यांच्यासह जर्मनीचे संशोधक पीटर हेगेमन आणि जॉर्ज नागेल यांना संयुक्तपणे हा सर्वोच्च बहुमान मिळाला आहे. ‘ऑप्टोजेनेटिक्स’ तंत्रज्ञान आणि प्रकाशावर प्रतिक्रिया देणाऱ्या आयन चॅनल्ससंदर्भातील त्यांच्या क्रांतिकारी संशोधनासाठी हा पुरस्कार देण्यात येत असल्याचे नोबेल समितीने सोमवारी स्पष्ट केले.
स्वीडनमधील कॅरोलिन्स्का इन्स्टिट्यूटमध्ये आयोजित पत्रकार परिषदेत वैद्यकीय क्षेत्रातील पुरस्कारांची अधिकृत घोषणा करण्यात आली. या पुरस्काराचे स्वरूप सुवर्णपदक आणि एक कोटी वीस लाख स्वीडिश क्रोनर (सुमारे बारा लाख अमेरिकन डॉलर्स) इतकी रक्कम असून ही तिन्ही शास्त्रज्ञांमध्ये विभागून दिली जाईल. १० डिसेंबर रोजी अल्फ्रेड नोबेल यांच्या स्मृतिदिनी हा सन्मान प्रदान करण्यात येणार आहे.
या संशोधनाचा पाया एकपेशीय शेवाळावर झालेल्या प्रयोगांतून रचला गेला. निसर्गातील हिरव्या शेवाळात प्रकाशाची जाणीव ठेवून कार्य करणारे ‘चॅनेलरोडॉप्सिन’ नावाचे एक अनोखे प्रथिन असते. पीटर हेगेमन आणि जॉर्ज नागेल यांनी या प्रथिनावर दीर्घकाळ संशोधन करून प्रकाशाच्या किरणांमुळे त्यातील आयन चॅनल्स कसे उघडझाप करतात, हे शोधून काढले. त्यानंतर स्टॅनफोर्ड विद्यापीठातील न्यूरोसायंटिस्ट कार्ल डिसेरॉथ यांनी हे प्रथिन थेट उंदरांच्या मेंदूतील चेतापेशींमध्ये जनुकीय तंत्रज्ञानाने समाविष्ट केले.
या प्रयोगामुळे बाह्य प्रकाशाची सूक्ष्म किरणे टाकून मेंदूतील विशिष्ट चेतापेशी कधीही चालू किंवा बंद करणे शक्य झाले. सन २००६ मध्ये या पद्धतीला ‘ऑप्टोजेनेटिक्स’ असे नाव देण्यात आले. या शोधामुळे मानवी मेंदूतील विचार, भावना, स्मृती आणि वर्तणूक यांवर विशिष्ट चेतापेशींचा कसा प्रभाव पडतो, हे थेट जिवंत प्राण्यांच्या मेंदूमध्ये पाहणे वैज्ञानिकांना शक्य झाले आहे.
अल्झायमर्स, पार्किन्सन्स, तीव्र नैराश्य तसेच दृष्टीहीनतेसारख्या गंभीर आजारांवर उपचार शोधण्यासाठी या तंत्रज्ञानाचा मोठा उपयोग होत आहे. ज्या रुग्णांच्या डोळ्यातील दृष्टीपेशी नष्ट होतात, त्यांच्या उर्वरित निरोगी पेशींना प्रकाशाच्या माध्यमातून उद्दिपित करून मेंदूपर्यंत दृश्यांचे संकेत पोहोचवण्याचे क्लिनिकल प्रयोगही याच तंत्रज्ञानामुळे सुरू झाले आहेत. मानवी चेतासंस्थेच्या अभ्यासात क्रांती घडवल्याबद्दल या तिन्ही संशोधकांचे आंतरराष्ट्रीय पातळीवर कौतुक होत आहे.
