विशेष लेख-किशोरवयीन मुलांमधील वाढती अस्वस्थता एक चिंतन : प्राचार्य महेश पाटील
विशेष लेख-किशोरवयीन मुलांमधील वाढती अस्वस्थता एक चिंतन : प्राचार्य महेश पाटील
मानवी आयुष्याच्य संपूर्ण विकासक्रमात किशोरावस्था हा निसर्गाचा अत्यंत नाजूक, मोहक आणि तितकाच वादळी टप्पा मानला जातो. बालपणाच्या अल्लड, निष्पाप सीमारेषा ओलांडून यौवनाच्या उंबरठ्यावर पाऊल टाकताना शरीरात, मनात आणि मेंदूच्या रचनेत वेगाने होणारे रासायनिक बदल, हार्मोन्सची अभूतपूर्व उलथापालथ आणि भावनांचे उसळणारे कल्लोळ हे या वयाचे अपरिहार्य वैशिष्ट्य असते. ही अवस्था म्हणजे चैतन्याचा निरंतर वाहणारा झरा, नवनवीन गोष्टी जाणून घेण्याची अमर्याद जिज्ञासा आणि काहीतरी भव्य घडवून दाखवण्याची अफाट ऊर्जा. परंतु, आजच्या कमालीच्या स्पर्धात्मक, भौतिकतावादी आणि आभासी जगात हाच चैतन्याचा झरा भरकटून अस्वस्थतेच्या, वैफल्याच्या आणि नैराश्याच्या भयंकर भोवऱ्यात अडकताना दिसत आहे. आजच्या किशोरवयीन पिढीमध्ये वेगाने वाढणारी मानसिक अस्थिरता, अनामिक चिडचिड, तीव्र एकाकीपण,कमालीचा हटवादीपणा आणि संभ्रमावस्था ही केवळ एखाद्या विशिष्ट कुटुंबापुरती मर्यादित समस्या राहिलेली नसून, ती संपूर्ण समाजाच्या मानसिक आरोग्याला लागलेली एक गंभीर प्रश्न बनली आहे.
या अस्वस्थतेची पाळेमुळे शोधताना आपल्याला सर्वप्रथम आपल्या शिक्षणव्यवस्थेच्या ऐतिहासिक आणि वर्तमान स्वरूपाचे निष्ठूर आत्मपरीक्षण करावे लागेल. प्राचीन भारतीय शिक्षणपरंपरेत शिक्षणाचा अर्थ केवळ माहितीचा संग्रह करणे किंवा साचेबद्ध अक्षरांची जुळवाजुळव करणे असा कधीच नव्हता. ती व्यक्तीला आत्मभान देणारी, निसर्गाशी नाते जोडणारी आणि ‘जीवन जगण्याची कला’ शिकवणारी एक परिपूर्ण जीवनप्रणाली होती. गुरुकुलाच्या पवित्र वातावरणात विद्यार्थ्यांना श्रमप्रतिष्ठा, सहिष्णुता, सामाजिक उत्तरदायित्व, आत्मशिस्त आणि नैतिक मूल्यांचे बाळकडू दिले जात असे. ‘सा विद्या या विमुक्तये’ या उक्तीप्रमाणे शिक्षण हे व्यक्तीला संकुचित विचारांपासून मुक्त करून एक सुसंस्कृत, संवेदनशील आणि विवेकनिष्ठ माणूस घडवण्याचे माध्यम होते. दुर्दैवाने, आजच्या आधुनिक शिक्षणपद्धतीने विज्ञानाची क्षितिजे विस्तारली, तंत्रज्ञानाची दालने खुली केली आणि भौतिक प्रगतीचा मार्ग सुकर केला खरा; परंतु या झगमगाटात ‘माणूस घडवण्याचे’ मूळ उद्दिष्ट पूर्णपणे मागे पडले. सध्याची शिक्षणव्यवस्था ही केवळ गुणांची आंधळी शर्यत, पाठांतराचा अट्टाहास आणि व्यावसायिक बाजारपेठेसाठी आवश्यक असणारे मनुष्यबळ तयार करणारा एक कारखाना बनली आहे. विद्यार्थ्यांची भावनिक बुद्धिमत्ता, सामाजिक जाणिवा, संकटांना सामोरे जाण्याची मानसिक लवचिकता आणि अंतस्थ संवेदनशीलता या सर्व घटकांना या व्यावसायिक शर्यतीत पद्धतशीरपणे दुर्लक्षित केले जात आहे.
शिक्षणातील या संकोचाबरोबरच बदलत्या कौटुंबिक आणि सामाजिक रचनेने किशोरवयीन मुलांच्या मानसिकतेवर खोल ओरखडे उमटवले आहेत. औद्योगिकीकरण आणि शहरीकरणाच्या प्रभावातून उदयाला आलेल्या विभक्त कुटुंबपद्धतीत मुलांशी होणारा आत्मीय, निखळ संवाद लयाला गेला आहे. अर्थार्जनाच्या अखंड धावपळीत गुंतलेल्या पालकांकडे पाल्यांशी मनमोकळे बोलण्यासाठी, त्यांच्या सुप्त भीती आणि शंका समजून घेण्यासाठी पुरेसा वेळ उरलेला नाही. घरातून मिळणाऱ्या प्रेमाची, संरक्षणाची आणि योग्य दिशादर्शनाची पोकळी निर्माण झाल्यामुळे ही कोवळी मने अंतर्मुख होऊन तीव्र भावनिक एकाकीपणात लोटली जात आहेत. नेमक्या याच एकाकीपणाच्या नाजूक क्षणी त्यांच्या हाती आलेला स्मार्टफोन आणि समाजमाध्यमांचे अथांग मायाजाल त्यांना वास्तवापासून पूर्णपणे तोडत आहे.
डिजिटल विश्वातील अल्गोरिदम्सच्या चक्रव्यूहात ही पिढी आज नकळत अडकली आहे. सोशल मीडियावरील क्षणिक प्रसिद्धी मिळवून देणाऱ्या अवास्तव रील्स, हिंसक ऑनलाइन गेम्स, आभासी विश्वातील खोटी प्रतिमा आणि सहज उपलब्ध होणारी अश्लील संकेतस्थळे यांच्या सततच्या भडिमाराने किशोरवयीन मुलांच्या मेंदूतील रासायनिक संतुलन बिघडत चालले आहे. परिणामी, त्यांच्यातील एकाग्रतेची क्षमता प्रचंड घटली असून, प्रत्यक्ष जीवनातील साधेपणा त्यांना कंटाळवाणा वाटू लागला आहे. आभासी जगातील लाइक्स आणि कमेंट्सवर स्वतःचे आत्ममूल्य ठरवण्याच्या या घातक सवयीमुळे मुलांमध्ये न्यूनगंड, मत्सर आणि तीव्र असुरक्षिततेची भावना निर्माण होत आहे.
या तांत्रिक आक्रमणात भर घालतो तो पालकांच्या आणि नातेवाईकांच्या अवास्तव अपेक्षांचा भार. स्वतःच्या अपूर्ण राहिलेल्या महत्त्वाकांक्षा, स्वप्ने आणि प्रतिष्ठा मुलांच्या खांद्यावर लादण्याची पालकांची सक्ती मुलांच्या मानसिकतेला पार उद्ध्वस्त करत आहे. मुलाची नैसर्गिक आवड, कल आणि क्षमता यांचा कोणताही विचार न करता इतरांशी सतत केली जाणारी तुलना किशोरवयीन मनांवर अक्षम्य ताण निर्माण करते. यातूनच कष्ट न करता, कोणतेही कष्ट न करता रातोरात यश, प्रसिद्धी आणि पैसा मिळवण्याची घातक शॉर्टकट संस्कृती जन्म घेते. जीवनातील संघर्षाची सवय नसल्यामुळे जरासेही अपयश किंवा नकार पचवण्याची मानसिक ताकद या मुलांमध्ये उरत नाही, ज्याचे रूपांतर अखेर तीव्र वैफल्यात आणि विद्रोही वर्तनात होते. शाळांमधील शिस्त आणि नैतिक बंधने सैल झाल्यामुळे जबाबदारीची जाणीव बोथट झाली आहे. यातूनच चंगळवाद, अनिर्बंध स्वातंत्र्य आणि पाश्चात्त्य संस्कृतीच्या अंधानुकरणातून अनेक किशोरवयीन मुले विविध व्यसनांच्या व गैरमार्गांच्या उंबरठ्यावर उभी ठाकल्याचे अत्यंत क्लेशदायक चित्र आज पाहायला मिळते.
या भीषण सामाजिक आणि मानसिक पेचप्रसंगातून बाहेर पडायचे असेल, तर आता केवळ पोकळ उपदेशांचे डोस पाजून चालणार नाही; पालक, कुटुंब, शिक्षणसंस्था, शासन आणि सजग समाज या सर्वांनाच एकत्र येऊन सामूहिक उत्तरदायित्वाची भूमिका बजावावी लागेल. कुटुंबात सर्वप्रथम संवादाचा पूल नव्याने बांधणे आवश्यक आहे. पालकांनी आपल्या मुलांना महागड्या भौतिक वस्तू देण्यापेक्षा स्वतःच्या मौल्यवान वेळेची आणि विश्वासाची खरी गुंतवणूक केली पाहिजे. घरात मुलांचे म्हणणे शांतपणे ऐकून घेणारे, त्यांच्या चुका समजून घेऊन त्यांना सुधारण्याची संधी देणारे आणि त्यांना बिनधास्तपणे व्यक्त होऊ देणारे सुरक्षित वातावरण निर्माण झाले पाहिजे. शिक्षकांनीही निव्वळ अभ्यासक्रम शिकवून मोकळे न होता, विद्यार्थ्यांच्या मनातील अंधार दूर करणारे दीपस्तंभ बनले पाहिजे. प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या सुप्त कलागुणांना वाव देणे, त्यांच्यातील न्यूनगंड दूर करणे आणि त्यांच्यामध्ये आत्मविश्वास निर्माण करणे हे शिक्षकांचे अग्रगण्य कर्तव्य ठरायला हवे.
शाळा आणि महाविद्यालयांच्या दैनंदिन दिनक्रमात केवळ पुस्तकी ज्ञानाला प्राधान्य न देता मैदानी खेळ, योगासने, प्राणायाम, ध्यानधारणा आणि वाचन संस्कृती यांना अनिवार्य स्थान दिले पाहिजे. शारीरिक हालचाली आणि उत्तम पुस्तकांचा सहवास किशोरवयीन मुलांची ऊर्जा सकारात्मक मार्गाकडे वळवण्याचे काम करतो. त्याचबरोबर, प्रत्येक शैक्षणिक संस्थेत व्यावसायिक आणि तज्ज्ञ समुपदेशकांची नेमणूक करून मुलांच्या मानसिक आरोग्याचे नियमित परीक्षण करणे ही या काळाची निकड आहे. कायदेशीर पातळीवरही शासनाने सायबर विश्वातील अनैतिक, हिंसक व अश्लील सामग्रीवर, तसेच अल्पवयीन मुलांच्या डिजिटल स्क्रीन वापराच्या नियमांवर अत्यंत कठोर नियंत्रण आणणे अपरिहार्य बनले आहे.
भारत हा आज संपूर्ण विश्वात सर्वाधिक तरुण लोकसंख्या असणारा एक चैतन्यमय देश आहे. आपल्या देशाची ही अफाट लोकसंख्याशास्त्रीय ताकद एका अत्यंत निर्णायक वळणावर येऊन ठेपली आहे. जर आपण या किशोरवयीन पिढीच्या मनातील अस्वस्थता, गोंधळ आणि संभ्रम वेळीच दूर करू शकलो, त्यांच्या भावनांचा आदर करून त्यांना योग्य जीवनमूल्यांची शिदोरी दिली आणि त्यांच्या अथांग ऊर्जेला राष्ट्रउभारणीच्या विधायक मार्गावर प्रवाहित केले, तर हीच पिढी विज्ञानात, नवनिर्मितीत, संस्कृतीत आणि रोजगाराच्या विविध क्षेत्रांत ऐतिहासिक क्रांती घडवून आणू शकते. ही अस्वस्थता म्हणजे एका अर्थाने परिवर्तनाची नांदी ठरू शकते; गरज आहे ती फक्त या कोवळ्या मनांना विश्वासाचा हात देण्याची, त्यांच्या पंखांना बळ देण्याची आणि त्यांना विशाल आकाशात भरारी घेण्यासाठी एक निरामय, निकोप वातावरण मिळवून देण्याची.
[संपादकीय सूचना : प्रस्तुत लेखातील विचार, मते, दावे आणि भूमिका ही संबंधित लेखकाची वैयक्तिक मते आहेत. त्यातील सर्व विचारांशी संपादक, संपादकीय मंडळ किंवा वृत्तपत्र सहमत असेलच असे नाही. वाचकांनी या लेखातील दावे व निष्कर्ष यांचा विवेकबुद्धीने विचार करावा.]
